Риштон кулолчилигида қуш шаклини олган – ўрдак, обдаста ўрдак каби сув идишлар алоҳида эътиборга молик.
Ўрдакларни ишлаб чиқариш эркакларнинг касби бўлиб, анча сермашаққат ҳунар саналган. Дастлабки босқичда лой танланади, у жуда қайишқоқ, шаклни яхши ушлайдиган бўлиши керак. Сўнг кулолчилик чархида алоҳида қисмларга бўлиб тайёрланади ва улар суюқ лой – шликер ёрдамида бир бутун қилиб йиғилади. Натижада ушлашга қулай ҳалқасимон дастали ва иккита тешикли, қанотли ўрдак-идиш ҳосил бўлади. Битта тешик – ўрдакчанинг дум қисмига яқинроқ маҳкамланган карнайсимон оғизнинг охирида жойлашган бўлиб, унга суюқлик солинган. Иккинчиси сув ичишга мўлжалланган бўлиб, ўрдакнинг тумшуғида жойлашган. Тайёр ўрдак турли тимсоллар ва нақшлар билан безатилган ва ниҳоят, ишқорли сир билан қопланган. Бундай сирлар шўрхок ерларда ўсадиган ишқорга бой ўсимликларнинг кулидан олинган.
Баъзан ўрдак хўроз шаклида ясалиб, хўроз-обдастага айлантирилган. Унинг ўрдакдан фарқи бошидаги тожи бўлган. Лекин анъанавий кулолчликда қушларга ўхшатиб ишланган барча сопол идишлар ҳозирги пайтда ўрдак деб аталади.
Бундай идишларни ясаш билан кўза ясовчи усталар – кўзагарлар шуғулланган. Чунки ўрдаклар ҳам кўза ўрнида ишлатилган, тантанали маросимларда ҳам фойдаланилган. Идишга нафақат сув, балки шарбатлар солиб дастурхонга тортилган. Асосий жиҳати ўрдакдан ётган ҳолда ҳам суюқлик ичса бўлади – тешикларидан бири бармоқ билан ёпилса, ундаги суюқлик тўкилмайди. Қувноқ давралар учун лайфхакнинг ўзгинаси!
Риштон ўрдаклар ишлаб чиқариш бўйича етакчилардан ҳисобланади. Машҳур кулоллар – 19 асрда яшаган уста Бобо Салим, унинг ўғли Бобо Ҳожи Мирсалимов ва набираси Замзам Бобохўжаева, Ўзбекистон халқ устаси Иброҳим Комилов, унинг шогирди Ашурали Йўлдошевлар ўзларининг ажойиб ўрдаклари билан шуҳрат қозонишган.
Ўрдак идишларни ясаш анъанаси Ўзбекистоннинг бошқа шаҳарларида, шунингдек, қўшни Тожикистонда ҳам тарихий илдизларига эга бўлиб, уларни мурғоби, мурғоба (тож. ўрдак, мурғ-қуш, об-сув) дейилган.
Нима учун айнан ўрдак қадимдан сув идишлари учун энг машҳур шаклга айланган? Шубҳасиз, ушбу қушнинг хусусиятлари кўпроқ таъсир кўрсатган: чунки ўрдак нафақат сувда суза олган, балки қуруқликда ҳам юра олган ва осмонда ҳам учолган. Шу тарзда ўрдак учта муҳит – ер, сув ва осмон бирлигининг рамзига айланган. Ўрдакнинг уча олиш қобилияти туфайли унинг номи руҳ ҳақидаги афсоналар билан боғланган. Сув унсури билан боғлиқлиги ўрдакни ҳосилдорлик ғояси билан яқинлаштиради. Бир қатор халқлар мифологиясида ҳаёт қуш томонидан қўйилган тухумдан бошланади ва бу ҳам ўз ўрнида ўрдакнинг маҳсулдор ибтидо тимсоллари сирасидан ўрин олишига сабаб бўлган. Шунинггдек, янги йил ғояси, қайта туғилиш ҳам ўрдак тимсоли билан боғланган.
Ўрдак идиш ясаш анънаси турли мамлакатларда ҳам кенг тарқалган. Дастлаб бу анъана Яқин шарқда, бронза даврида пайдо бўлган. Этрусклар ва қадимги юнонлар, Шарқий Осиёда эса Хитой, Корея ва Япония усталари ўрдак-идишлар ясашган. Европа маданиятида бундай идишлар акваманилалар (лот. aqua – сув, manus – қўл) деб аталган. Улар черковларда қўл ювиш учун ва баъзида кундалик ҳаётда ишлатилган.
Қадимги Шарқ кашфиёти саналган ўрдак-идишлар, кўплаб мамлакатларни “айланиб учиб” ҳозиргача ўз ўрнини сақлаб қолмоқда.
