Hashamdor metall idishlar va boshqa uy-ro‘zg‘or buyumlari o‘zbek xonliklarida yashagan kishilar turmushining ajralmas qismi hisoblangan. Bunday mahsulotlarning ishlab chiqarilishi o‘sha davrlarda markaziy hududlarda metall qazib olish, eritish va qayta ishlash yuqori darajada yo‘lga qo‘yilganidan dalolat beradi.
XIX asrda o‘zbek xonliklarida ishlab chiqariladigan idishlarning shakli va naqshlari bilan farqlanib turuvchi metallga ishlov berish maktablari bo‘lgan.
Qadimda temirchilar oltin, kumush, mis va jez kabi metall va ularning qotishmalarining turli ko‘rinishlariga ishlov berganlar. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning boshlarida esa mis va jez ularning asosiy metaliga aylangan. Shaharlarda metall idishlarni ishlab chiqarishda turli mutaxassislikka ega ustalar faoliyat ko‘rsatishgan. Baʼzi ustalar idishga shakl bergan bo‘lsa, boshqalari oqartirish, alohida qismlar, xususan dastasi va qopqoqlarni quyish bilan, yana boshqalari esa idishni kandakorlik naqshlari bilan bezaganlar.
Naqshlarda o‘simliksimon va geometrik mavzular qo‘llanilgan, shuningdek zoomorf mavzular ham uchrab turgan. O‘simliksimon mavzuda islimiy naqshlarning turli ko‘rinishlari qo‘llanilgan bo‘lib, ular turli medalyonlar, to‘pbarggullar va yo‘l-yo‘l hoshiyalar bilan to‘ldirilgan. Eng keng tarqalgan zoomorf mavzularga esa qo‘chqorshox, chashmi bulbul, pushti baliq, ilon izi va shu kabi naqshlarni aytib o‘tish mumkin.
1920 – 1940-yillardagi naqshlarda sovet tuzumiga xos ramzlar, masalan, besh qirrali yulduz, o‘roq va bolg‘a kabilarni ko‘rish mumkin. Metall idishlar nafaqat amaliy, balki diniy ahamiyat ham kasb etgan. Aholining badavlat qatlamlarida esa metall idishlar xonadonlarning ichki bezagi sifatida ishlatilgan va sohiblarining o‘ziga to‘qligi va ijtimoiy mavqeini ko‘rsatib turgan.
Naprstek nomidagi muzeyda metall idishlar va uy-ro‘zg‘or buyumlarining uncha katta bo‘lmagan to‘plami aksariyat XIX asrning ikkinchi yarmiga oid ashyolardan tashkil topgan. Unda birinchi navbatda Qo‘qon, Samarqand va Buxoro metallga badiiy ishlov berish maktablarining sanʼatini namoyish qiluvchi choydishlarga guvoh bo‘lasiz. Shuningdek, ushbu to‘plamda muzey 1887 yil sotib olgan obdasta hamda Qo‘qon chilimini ham ko‘rish mumkin.
You can learn more about the topic in the book-album "The Collection of the Czech Republic" (Volume XVI) in the series "Cultural Legacy of Uzbekistan in the World Collections".
